Gabíónur

01 Hvað eru gabíónur?

Orðið gabíóna kemur úr ítölsku og þýddi upphaflega „stór búr“. Í dag er átt við vírnetskörfu sem fyllt er með grjóti — einfalt í hugsun, en ótrúlega fjölhæft í notkun.

3xT flytur gabíónur inn beint frá HS Gabionen í Deggendorf í Bæjaralandi. Motturnar eru punktsoðnar stálvírmottur, framleiddar eingöngu í Þýskalandi. Með því að versla beint við framleiðandann fáið þið þýsk gæði án milliliða — og sérmál eru jafn sjálfsögð og staðalstærðir.

Ein gabíóna er byggð úr sex mottum: botn, lok, tvær hliðar (fram og aftur) og tveir gaflar. Í samfelldri girðingu er einnig milliveggur á hverjum metra sem heldur forminu og ber grjótþrýstinginn. Gabíónan kemur ósamsett og er sett saman á staðnum — engin sérverkfæri þarf.

Af hverju gabíónur?

Kostnaður: stofnverð er hærra en á sumum öðrum lausnum, en það jafnast út með gríðarlegri endingu og lágmarksviðhaldi. Efniskostnaðurinn sjálfur er hóflegur og undirbygging einföld.

02 Notkunarsvið

03 Tæknilegar upplýsingar

Kostir Galfan-húðunar umfram heitgalvaníseringu

• Umtalsvert lengri tæringarvörn
• Frábær viðloðun — myndar mjög endingargott verndarlag
• Engin sprungumyndun eða flögnun
• Hægt að klippa, móta og beygja vírana á staðnum án eftirmeðhöndlunar
• Glæsilegt útlit

04 Gerðir gabíóna

Framleiðandinn býður þrjár gerðir. Munurinn liggur í mottunni sjálfri og því hvernig motturnar læsast saman.

Spíral-gabíóna

Aðaleinkennið er spírallinn: langur vír vafinn í þéttan gorm sem skrúfaður er inn gegnum möskva beggja motta. Einfalt og fljótlegt í meðförum — engin sérverkfæri, engin bið. Þetta er staðalgerðin og sú eina sem framleiðandinn hefur að jafnaði á lager í 30 cm dýpt.

• Mottur 4,5 mm · möskvi 50 × 100 eða 100 × 100 mm
• Millistykki 5,0 mm · spíralar 4,5 mm · Galfan-húðun

Lykkju-gabíóna (Ösen)

Mottur sem eru punktsoðnar með soðnum lykkjum allan hringinn. Læsistöng er rennt gegnum lykkjurnar á tveimur mottum og þær læsast saman. Útkoman er jafnt og slétt yfirborð án útstandandi endar. Fylltar á staðnum eins og spíral-gabíónur.

• Mottur 4,5 eða 5,0 mm · möskvi 50 × 100 eða 100 × 100 mm
• Millistykki 5,0 mm · læsistöng 6,0 mm · Galfan-húðun

S-gabíóna

Sama festing og lykkju-gerðin, en lykkjurnar eru soðnar þannig að þær valdi sem minnstum áverkum. Nýjasta lokunargerðin — hámarksstöðugleiki og engir vírendar sem barn getur rispað sig á. Þess vegna eru S-gabíónur fyrsta val við leikskóla, skóla og leikvelli og annars staðar þar sem almenningur kemst að girðingunni.

05 Festingar: spírall og C-hringur

Í spíral-gabíónum eru tvær leiðir til að tengja mottur saman, og valið ræðst af því hvort kaflinn er beinn eða bogadreginn.

Spírall

Spírall er langur vír vafinn í þéttan gorm — eins og gormur úr stílabók, nema úr 4,5 mm stálvír. Hann er jafnlangur og brúnin sem á að tengja.

Hvernig hann virkar: tvær mottur eru lagðar þannig að brúnir þeirra liggja saman og möskvarnir mætast. Spírallinn er svo skrúfaður inn — hann snýst inn í gegnum möskvana á báðum mottum, eins og gormur í gorma-innbindingu. Hver snúningur grípur báðar mottur og þegar spírallinn er kominn alla leið eru þær læstar saman eftir allri brúninni.

Að loka spíralnum: endarnir eru beygðir með töng svo hann geti ekki skrúfast út aftur. Þar liggur veikleikinn — beygðu endarnir geta staðið örlítið út.

C-hringur

C-hringur (hringklemma) er lítill opinn stálhringur, í laginu eins og stafurinn C. Hann er notaður stakur, ekki samfelldur eins og spírall: hringurinn er settur utan um vírana á báðum mottum þar sem þær mætast og klemmdur saman með sérstakri töng. Hver hringur festir einn punkt, svo þeir eru settir með jöfnu millibili eftir brúninni — venjulega á 10–15 cm fresti.

Hvenær: C-hringir eru eina leiðin þegar spírall gengur ekki upp — í bogadregnum köflum (þar mætast möskvarnir ekki lengur beint á móti hvor öðrum), á klipptum mottum í sérmáli, við lokmottur á hornstilltum einingum og við viðgerðir eða aukafestingar.

06 Þykktir og stærðir eininga

Þykkt — hvað á að velja?

Lengd eininga

Girðingargabíónur eru að hámarki 2,0 m langar. Lengri bil eru brotin upp: 2,5 m fæst t.d. með því að setja saman 1,5 m + 1,0 m einingu. Í þröngum bogum er beinlínis mælt með 1,0 m einingum svo boginn verði mjúkur.

A-karfa og B-karfa

Í samfelldri girðingu er munur á endaeiningu og millieiningu:

• A-karfa — heil karfa með báðum göflum. Notuð þar sem girðingin endar.
• B-karfa — framhaldskarfa sem nýtir gafl næstu körfu. Sparar efni og kostnað í samfelldum köflum.

Tilboð eru reiknuð með þessari efnisnýtingu innbyggðri: í 50 m girðingu getur t.d. verið ein A-karfa og allar hinar B-körfur. Innri staurar fylgja sama mynstri — A-karfa í 1,5 m hæð fær tvo staura, B-karfa einn.

07 Hæðir, stólpar og stöðugleiki

Frá 100 cm hæð eru gabíónurnar styrktar með innri stálstaurum (ferkantaðir 40 × 40 mm með endahettum) sem steyptir eru í jörðu:

Millistykki halda mottunum í réttri fjarlægð og koma í veg fyrir að þrýstingur frá grjótinu bungi þær út. Í samfelldri byggingu er milliveggur á hverjum metra. Staðlaðir burðarþolsútreikningar eru fáanlegir fyrir hæðir allt að 2,0 m.

08 Bogadregnar girðingar

Já — hægt er að fylgja boga. Leiðirnar eru tvær:

1. Geislalaga uppsetning (radial). Einingarnar settar upp í geislamynstri og boginn myndast af mörgum beinum einingum. Innan á boganum eru motturnar einfaldlega klipptar til að réttu horni. Í þröngum bogum skal stytta einingar niður í 1,0 m til að fá mýkri línu.
2. Boginn myndaður við uppsetningu.Þá gildir:
   • Botn- og lokmottur þurfa að vera breiðari svo bogadregnu körfurnar komist fyrir
   • Motturnar þarf að klippa til með boltaklippum á staðnum
   • Bogadregnu körfurnar tengjast botni og loki eingöngu með C-hringjum

Gerið ráð fyrir aukavinnu á staðnum í bogadregnum köflum þegar tíma- og kostnaðaráætlun er gerð.

09 Fyllingarefni

Fyllingin ræður bæði útliti og þyngd veggjarins. Grundvallarreglan er einföld: steinninn verður að vera stærri en möskvinn — fyrir 50 × 100 mm möskva er miðað við 60–120 mm kornastærð.

Glersteinar og lýsing. Gegnumlitaðir glerbrotasteinar eru notaðir sem skrautlag — oft í lögum á milli náttúrusteins eða í mynstri með LED-lýsingu innan í körfunni. Glerið er litfast í útiveðrun, mosar ekki eins og náttúrusteinn og hreinsast að mestu af sjálfu sér í rigningu. Hægt er að sameina lýsingu og vatn, t.d. gosbrunn eða litla vatnsskál í gabíónu.

Hleðslutækni. Handraðið fremsta laginu við sýnilega fleti — þéttur, skipulagður framflötur gefur fallegri og stöðugri vegg. Innar í körfunni má fyllingin vera lausari. Stærstu og fallegustu steinarnir fara alltaf í sýnilegu fletina.

10 Hávaðavörn og sérlausnir

Hávaðavarnargabíóna með sandkjarna

Venjuleg gabíóna dempar hljóð vegna massans, en sérstök hávaðavarnargabíóna gengur lengra: hún er fjölhólfa körfukerfi með innri skilgrindum. Milli skilgrindanna er komið fyrir dúkpoka fylltum með sandi sem myndar þéttan hljóðkjarna, og ytri hólfin eru fyllt með grjóti.

Lausa grjótið drekkur í sig hljóðið í stað þess að endurkasta því — og eftir því hvaða fyllingarefni er valið í ytri hólfin fæst endurkastandi, ísogandi eða mjög ísogandi hljóðvörn. Dæmigerð notkun: stofnbrautir, hjáleiðir, járnbrautir, íbúðahverfi, opinberar lóðir og einkalóðir við umferðargötur.

Súlur

Gabíón-súlur eru sívalar körfur — staðalgerðin er 64 cm í ytra þvermál með innri möskvasívalning í 44 cm þvermáli, þannig að grjótið liggur í 10 cm breiðu hólfi utan um miðjuna. Staðalhæð 50 cm, einnig fáanlegar í 40 cm. Notaðar sem hliðstólpar, ljósastólpar, afmörkun eða skreyting — með skilgrind og annaðhvort spíral eða C-hringjum.

Bekkir

Bekkur er gerður úr venjulegri gabíónukörfu: ferkantaðir timburbitar eru lagðir ofan í körfuna og timburslár skrúfaðar á þá að ofan. Lokgrindin er þá fest með C-hringjum svo pláss verði fyrir setuna. Einfalt, þungt og nánast óhreyfanlegt — hentar vel á opnum svæðum.

Upphækkuð beð og veggklæðning

Upphækkuð beð eru til sem grunnkörfur og viðbótarkörfur, oft með þéttari möskva (25 × 100 mm) á hliðum og 100 × 100 mm í botni. Veggklæðning er grunn karfa — dæmigert 100 × 15 × 100 cm með 25 × 100 mm möskva — sem klæðir steinsteypta veggi eða undirstöður með grjóti án þess að taka pláss.

11 Að panta — hvernig ferlið gengur

1. Þið sendið málin. Lengd, hæðir, dýpt og aðstæður — teikning, skissa eða einföld upptalning dugar. Við tökum líka við grófum hugmyndum og útfærum þær.
2. Við reiknum tilboð. Gabíónur eru reiknaðar upp á nýtt fyrir hvert verk; ekki er til fastur verðlisti því hráefnisverð sveiflast. Tilboð 3xT gilda í 14 daga.
3. Efnið kemur ósamsett. Stakar mottur, spíralar, millistykki, innri staurar með endahettum — flatpakkað á bretti, samsett og fyllt á staðnum.
4. Afgreiðsla. Staðalvörur eru að jafnaði alltaf til á lager hjá framleiðanda og afgreiðast strax. S-gabíónur og sérmál eru undantekning (sjá kafla 04).

Þyngd og rúmmál til flutnings

Efnið er þétt og þungt en fyrirferðarlítið — grjótið sjálft er alltaf keypt á Íslandi og vegur margfalt meira en stálið. Fyrir lítil verk (stök karfa eða tvær) er póstsending raunhæfur kostur; stærri verk fara á bretti með skipi.

12 Hvaða undirstöðu þarf?

Val á undirstöðu ræðst af hæð veggsins og jarðvegi:

13 Malarpúði (Schotterfundament)

Hentar lægri veggjum og sem undirlag fyrir girðingargabíónur á staurum.

1. Grafa skurð sem er a.m.k. 20 cm breiðari en gabíónan á hvora hlið — betra að hafa breiðara ef kostur er á.
2. Dýpt: að lágmarki niður fyrir frostdýpt (kafli 24). Því hærri og mjórri sem veggurinn er, því dýpri og breiðari undirstaða.
3. Fylla í lögum með mulningi/möl, kornastærð 0/32 eða 0/45 (sem minnst af fínefni).
4. Þjappa hvert lag vandlega með plötuþjöppu eða sambærilegu áður en næsta lag fer á.
5. Efsta lagið verður að vera alveg slétt og lárétt — athugað með réttskeið og hallamáli. Það tryggir að gabíónurnar standi beinar.

14 Steyptar punktundirstöður fyrir stálstaura

Frá 1 m hæð eru girðingargabíónur styrktar með innri stálstaurum sem alltaf eru steyptir niður, jafnvel þótt undirlagið sé malarpúði.

• Stærð undirstöðuhola: u.þ.b. 45 × 45 cm
• Dýpt: niður fyrir frostdýpt (kafli 24)
• Steypudýpt staura: a.m.k. 40–60 cm niður í steypuna
• Bil milli staura: að jafnaði 1,0–1,5 m — því hærri veggur, því þéttara bil
• Setja staurinn í, fylla holuna hálfa með steypu, rétta af með hallamáli og fylla svo restina
• Láta steypuna harðna í a.m.k. 3–5 daga áður en gabíónurnar eru festar á staurana og fylltar
• Dreifa og þjappa mulningi í kringum holurnar sem undirlag fyrir körfurnar

15 Magnáætlun — girðingar

Leiðbeinandi viðmið per lengdarmetra til að áætla innkaup. Tölurnar eru reiknaðar út frá rúmmáli og ætlaðar til grófrar áætlunar — ekki burðarþolshönnunar. Reiknivélin í kafla 22 gerir þetta sjálfvirkt fyrir ykkar mál.

15.1 Malarpúði — mulningur 0/32

Miðað við 70 cm breiðan skurð (30 cm gabíóna + 20 cm hvoru megin):

Mulningur vegur um 1,6–1,8 tonn/m³ — 0,5 m³ ≈ 0,8–0,9 tonn.

15.2 Steinfylling í gabíónurnar

Miðað við 30 cm djúpa girðingargabíón og fyllingu á alla hæðina:

* Miðað við náttúrustein ~1,5 t/m³ í lausri hleðslu; raunþyngd fer eftir steintegund og holrýmd, oftast 1,4–1,6 t/m³. Þéttari bergtegundir (basalt) liggja í efri mörkunum.

15.3 Steypa í punktundirstöður

Miðað við holu 45 × 45 cm:

16 Hvenær þarf hönnun?

Gabíon-stoðveggur virkar sem þyngdarveggur (gravity wall): eigin þyngd grjótfyllingarinnar heldur jarðveginum. Stöðugleikinn byggir á réttu hlutfalli breiddar á móti hæð, réttum halla og góðu dreni.

17 Kostir gabíon-stoðveggja

• Vatnsgegndræpi og dren: framhliðin hleypir vatni í gegn og baklandsfyllingin drenar vel, sem dregur úr vatnsþrýstingi á vegginn.
• Sveigjanleiki: virkið þolir mismunandi sig í jarðveginum án þess að rofna eða missa burðargetu — kostur þar sem jarðvegurinn á bak við er laus í sér.
• Fjölhæfni: hægt að móta vegginn lóðréttan, hallandi eða þrepaðan og fella hann vel að umhverfinu — jafnvel í erfiðasta landslagi.
• Ending: gabíon-virki sem reist voru seint á 19. öld eru enn í notkun, og slík virki má hanna fyrir langan líftíma þegar rétt er að staðið.
• Hagkvæmni: uppsetning krefst að öllu jöfnu hvorki sérhæfðs vinnuafls né sértækra tækja.
• Staðbundið fyllingarefni: fylla má körfurnar með náttúrugrjóti eða mulningi sem fæst á staðnum, með lágmarks undirbúningi undirstöðu.
• Brunaöryggi: grjótfyllingin brennur ekki — kostur nærri framhlið þar sem eldhætta er.
• Umhverfis- og útlitsþáttur: hægt að gróðursetja í framhlið veggjarins og draga þannig úr sjónrænum áhrifum.

18 Breidd og halli (setback)

Þar sem veggurinn heldur við jarðveg með eigin þyngd er grunnbreiddin (dýpt veggjar) lykilatriði fyrir stöðugleika. Almennt viðmið er að breiddin sé ~50–65% af hæð.

Halli aftur í bakkann (batter)

• Veggurinn hallar venjulega ~6° (um 1:10) aftur að jarðveginum, eða er þrepaður þannig að efri einingar standa innar en þær neðri.
• Þetta færir þungamiðjuna inn yfir grunninn og bætir stöðugleika verulega.
• Því hærri sem veggurinn er, því mikilvægari er hallinn — og/eða breiðari grunnur.

Þessi viðmið eru leiðbeinandi. Endanleg breidd og halli ráðast af hæð, jarðvegi og jarðþrýstingi og eiga að staðfestast af fagaðila við hærri veggi (sjá kafla 16).

19 Undirstaða stoðveggjar

Stoðveggur þarf trausta, þjappaða undirstöðu sem nær niður fyrir frostdýpt.

1. Grafa fyrir undirstöðu í fullri breidd veggjar + 10–15 cm hvoru megin.
2. Dýpt: niður fyrir frostdýpt (kafli 24) og niður á fastan, óhreyfðan jarðveg. Fjarlægja allan gróðurjarðveg og laust efni.
3. Malarpúði: fylla með mulningi 0/32 eða 0/45 í lögum og þjappa hvert lag vandlega. Heildarþykkt púða venjulega a.m.k. 20–30 cm eftir þjöppun.
4. Efsta lagið slétt og lárétt (eða með réttum halla aftur) — athugað með réttskeið og hallamáli.
5. Við háa veggi eða lélegan jarðveg getur þurft steypta undirstöðu í stað eða til viðbótar malarpúða — það er hönnunarmál.

20 Dren — lykilatriði

Vatn aftan við vegg er helsta orsök þess að stoðveggir gefa sig. Þótt gabíónur hleypi vatni í gegn þarf samt skipulagt dren:

• Jarðvegsdúkur (geotextíll) milli bakka og grjótfyllingar/drens til að halda fínefni frá og koma í veg fyrir að jarðvegur skolist inn í vegginn.
• Drenmöl eða dren-rör við botn aftan við vegginn til að leiða burt vatn.
• Tryggja útrás fyrir vatnið þannig að það standi ekki aftan við vegginn.
• Halda yfirborðsvatni frá toppi veggjar — halli eða renna ofan við ef við á.

21 Hleðsla, frágangur og magntölur

• Tengja þarf einingarnar vandlega saman með spírölum eða C-hringjum á öllum samskeytum — stoðveggur verður að virka sem ein heild.
• Þétt og skipulögð grjóthleðsla við sýnishliðar (helst handraðað fremst) gefur þéttan, stöðugan vegg; lausara má vera í miðjunni.
• Steinastærð stærri en möskvinn (hér 50 × 100 mm → veljið ~60–120 mm stein).
• Nota bindivír og innri stög milli fram- og bakhliðar í hærri einingum til að hindra að veggurinn bungi út undan þrýstingi.
• Þrepa eða halla hverri einingu aftur skv. kafla 18 jafnóðum og hlaðið er — athuga með hallamáli.

Magnáætlun per lengdarmetra

* Náttúrusteinn ~1,5 t/m³ í lausri hleðslu (1,4–1,6 t/m³ eftir tegund).

** Miðað við undirstöðu í veggbreidd + 15 cm hvoru megin og 25 cm þykkt eftir þjöppun. Bætið ~15% við vegna þjöppunar. Mulningur ~1,6–1,8 t/m³.

Dren aftan við vegg: drenmöl ~0,1–0,2 m³ per m í drenfleyg (fer eftir hæð); jarðvegsdúkur = (hæð + ~0,5 m) per lengdarmetra, plús skörun; drenrör 1 lengdarmetri per metra veggjar við botn.

22 Magnreiknivél

Sláið inn málin ykkar og fáið gróft efnismagn. Tölurnar eru leiðbeinandi áætlun til innkaupa — ekki burðarþolshönnun.

Forsendur: náttúrusteinn 1,5 t/m³ í lausri hleðslu · mulningur 1,7 t/m³ · +15% þjöppunarálag á púða · skurður girðingar = gabíóna + 20 cm hvoru megin · undirstaða stoðveggjar = breidd + 15 cm hvoru megin, 25 cm þykkt · punktundirstöður 45 × 45 cm · einingar að hámarki 2,0 m.

23 Uppsetning — yfirlit

1. Undirstaða. Jafnað og þjappað undirlag. Steypa undirstöðuhulsur fyrir innri staura þar sem við á; láta steypuna harðna í 3–5 daga.
2. Botnmotta lögð og staurar settir í.
3. Hliðarmottur reistar og tengdar með spírölum (C-hringjum í bogum).
4. Millistykki sett í — koma í veg fyrir útbungun.
5. Grjót fyllt jafnt og þétt; stærstu og fallegustu steinar handraðaðir við sýnilega fleti.
6. Lokmotta sett á og tengd.

Framleiðandinn birtir ítarlegar samsetningarleiðbeiningar og myndbönd á YouTube-rás sinni. Hringið í okkur ef eitthvað er óljóst — við aðstoðum.

24 Frostdýpt

Á veturna frýs vatn í jarðvegi og þenst út. Liggi undirstaðan ofan við frostlínu lyftist hún og sígur með árstíðum — og veggurinn skekkist eða gefur sig. Því skal undirstaðan alltaf ná niður fyrir frostdýpt.

• Miðið við a.m.k. 80 cm sem grunnviðmið.
• Á sumum stöðum getur þurft að fara dýpra — t.d. á berangri, í votum eða frostnæmum jarðvegi og á hálendi.
• Frostdýpt er á ábyrgð framkvæmdaraðila að staðfesta fyrir hvern stað. Kynnið ykkur staðbundnar aðstæður og kröfur hjá byggingarfulltrúa í viðkomandi sveitarfélagi áður en grafið er.

25 Algengustu mistökin

26 Verkfæri og efni — gátlisti

Verkfæri

Grafa eða skófla · haki · plötuþjappa (eða handstappari) · hallamál · réttskeið · múrarasnúra · hjólbörur · boltaklippur · vírklippur og töng · klemmutöng fyrir C-hringi · bindivír · hanskar.

Efni — girðing

Gabíon-einingar (panelar, spíralar, millistykki) · innri stálstaurar 40 × 40 mm með endahettum (fylgja frá 1 m hæð) · mulningur 0/32 í undirstöðu · fyllingarsteinn 60–120 mm · steypa C20/25 · dren- eða jarðvegsdúkur eftir þörfum.

Efni — stoðveggur

Gabíon-einingar (panelar, spíralar, millistykki, innri stög) · mulningur 0/32 í undirstöðu · drenmöl · dren-rör · jarðvegsdúkur (geotextíll) · fyllingarsteinn 60–120 mm · steypa C20/25 ef undirstaða krefst.

27 Spurt og svarað

28 Sérlausnir og ábyrgð

Við tökum við fyrirspurnum, teikningum og skissum og útfærum þær. Sérmál eru möguleg — motturnar eru klipptar niður í rétta stærð. Engu skiptir hvort um er að ræða litla lóð eða stórt verk.